نژاد

پيش از ورود و استقرار آريايي ها در سيستان، نژادهاي بومي در اين منطقه مي زيسته اند و بعد از آن مردم ساکن در اين منطقه از نژاد آريايي هستند که بهتر از ساير نقاط، زبان و خصوصيات کلي ايرانيان دوره هخامنشي را حفظ کرده اند. اين قوم نجيب قرنهاست که در اين خاک مقدس زندگي نموده اند و در واقع نژاد آريايي تکامل خود را در دشت سيستان طي نموده است. اقوام سيستان و زابلي بخش عظيم طوايف سيستان را تشکيل مي دهند. با توجه به سير مدنيّت در اين منطقه و دلايل متعدد ديگر در دوره هاي مختلف از طوايف شيرازي، عرب، بلوچ، قايني، افغان و هندي به سيستان مهاجرت نموده اند.

زبان و گويش

محققين گويش مردم سيستان را يکي از چهار زبان متروک پارسي عهد باستان ياد کرده اند. لهجه سيستاني به زاولي معروف است و از بهترين نمونه هاي بازمانده گويش سيستاني سرود آتشکده کرکويه سيستان است. در سال 254 هجري قمري يعقوب ليث صفاري اولين دولت مستقل ايران را بعد از اعراب در سيستان بنياد نهاد، وي زبان پارسي دري را زبان رسمي ايران نمود که تا کنون رسميت دارد.

خط

کاوش بايتان شناسي در شهر سوخته سيستان روشن نمودکه هنگام شکوفايي اين فرهنگ در 3200 سال قبل از ميلاد مسيح خط نگارگري در سيستان رواج داشته است. از جمله گل نگاره ذوزنقه اي شکلي است که از آغاز دوره ايلامي در لايه دهم شهر سوخته پيدا شده است. در دوره هخامنشي، خط رايج در منطقه خط ميخي بود، خط اوستايي نيز در بعضي از سکه هاي آن زمان ديده شده است. بعد از شهرياري يعقوب ليث، زبان و کتابت رايج در سيستان پارسي دري و پهلوي بود.

موسيقي سنتي

موسيقي برگرفته از حکمت معنوي و مولود فرهنگ اصيل اين ديار و داراي قدمتي کهن است. در موسيقي سازي، انواع سازهاي محلي از جمله قيچک، ني، دايره، سرنا و ساز و دهل استفاده مي گردد که توسط هنرمندان بومي در خود منطقه ساخته ميشد و در کنار موسيقي آوازي و مقامي که برگرفته از احساسات و فولکلور مردم است در رديفها و آواها به صورت دوبيتي ها (سيتکها) رباعيها، لالاييها و به مناسبتهاي مختلف اجرا مي گردد.

رقص شمشير از نمونه هاي شاخيص موسيقي سازي و آوازي در منطقه است که ضمن داشتن شهرت جهاني با شور و اشتياق خاصي در جشنها و مراسم آييني اين ديار برگذار ميگردد.

بازييها و ورزشهاي محلي

کشتي کچ گردان (kach) :  خاستگاه ديرينه اي در سيستان دارد و بسياري از فنون آن اکنون در کشتي آزاد که ورزش ملي ايران است اجرا مي گردد.

کودّي (kavade) : از بازيهاي محلي و اصيل سيستاني است، هم اکنون به عنوان ورزش بومي و رسمي، شهرت بين المللي يافته و در بيشتر مسابقات برگذار ميگردد.

خسو (khoso) : شنا، چوک بازي، چوب بازي و رقص شمشير مناسکي آييني که از قدمت و اعتبار ويژه اي در سيستان برخوردار است در بيشتر جشنها برگذار مي گردد.

پزشکي سنتي

اولين جراحي جمجمه که با موقيت در شهر سوخته که در حدود 5200 سال قبل انجام شده است قدمت پزشکي سنتي را در سيستان نشان ميدهد. رستم زاد يا اولين سزارين و اولين بيهوشي براي جراحي به نقل از شاهنامه در سيستان اتفاق افتاده است.

شکسته بندي و حجامت قدمت ديرينه اي در اين منطقه دارد و استفاده از گياهان دارويي مرسوم است.

معماري

يکي از جاذبه هاي سيستان، معماري و بهره گيري مثبت از فرايند چرخه طبيعت در ساخت مسکن است که به بهترين شکل در زندگي مردم نمود دارد.

فرهنگ عامه

تمدني که اکنون در سيستان شاهد آن هستيم رهاورد مشعلي تابناک است که طي هزاران سال سينه به سينه از نسلي به نسل ديگر رسيده است و شامل فرهنگي اصيل در قسمتهاي مختلف زندگي و فولکلور منطقه مي باشد.

آيين ها و مراسمات

در سيستان آيينها برگرفته از اقليم و طبيعت منطقه، اعتقادات و طبقات اجتماعي مردم است و به مناسبتهاي مختلف انجام مي شود از جمله :

- آيين ها در موقع کار :

1- مراسم حشر : آيين کهن لاي روبي بستر رودخانه هيرمند است که حاکي از يک نوع تعاون و همبستگي منطقه اي و تبلور عيني اتحاد در حل معضلات است که هنوز هم در منطقه انجام مي گردد.

2- مراسم جشن گندم : جشن و پايکوبي به مناسبت برداشت گندم و شکرگذاري از درگاه ايزد ممنان است که با رقص و پايکوبي خاص سيستاني براي هر تازه واردي بسيار جذّاب ميباشد.

- آيينهاي مذهبي : عيد فطر، عيد غدير، عيد قربان و مبعث پيامبر صلوات الله عليه، تولد حضرت علي عليه السلام، مراسم آييني نمه شعبان که مردم در اين روز به زيارت اهل قبور رفته و يک نوع شيريني محلي به نام چلبک درست ميکنند، مراسم سحر خواني و رمضان خواني در شبهاي ماه مبارک رمضان و مراسم عزاداري در ماه محرم با اجراي تعزيه و سوگواري.

- آيين هاي ملي : نوروز و جشن سيزده بدر مردم به زيارت کوه خواجه و ساير زيارتها مي روند، جشن مي گيرند و شادي مي کنند، مراسم آيينهاي بسيار زيبايي نيز در هنگام تولد و ازدواج اجرا ميگردد.

ادبيات شفاهي

ضرب المثلها، چيستان، افسانه هاي کهن، داستانهاي حماسي و اشعار محلي است که ريشه در اعتقادات و باورهاي سنتي و اصيل مردم دارد.